Baba

Baba filmini ilk kez izleyenler genellikle şaşkınlık içinde kalırlar. Çünkü karşılarında Hollywood'un parlak gangster efsaneleri değil, İtalyan göçmen bir ailenin nesiller boyu süren trajik destanı vardır. Francis Ford Coppola, henüz 32 yaşındayken çektiği bu başyapıtla hem stüdyo sistemine meydan okumuş hem de sinema dilini yeniden tanımlamıştır.

Filmin açılış sahnesi, sinema tarihinin belki de en ikonik başlangıçlarından biridir. Karanlık bir odada, Don Vito Corleone'ye yakarışta bulunan cenaze levazımatçısı Bonasera'nın yakın plan yüzü, yavaşça geriye doğru çekilir ve bize görkemli çalışma odasını gösterir. Bu sahne, filmin tüm estetiğini ve felsefesini özetler: güç, sadakat ve gölgelerde yaşanan bir hayat.

Mario Puzo ile birlikte senaryoyu yazan Coppola, romanın 600 sayfasını ustalıkla 175 dakikaya sıkıştırmıştır. Ancak bu sadece bir özetleme değil, aynı zamanda bir dönüştürme sürecidir. Kitapta Hollywood yan hikayelerine ayrılan uzun bölümler çıkarılmış, odak tamamen Corleone ailesinin iç dinamiklerine kaydırılmıştır. Film, bir suç örgütünün hikayesinden çok, babadan oğula geçen mirası ve bu mirasın taşıdığı lanetleri anlatır.

Baba'nın en büyük başarılarından biri, Michael Corleone'nin dönüşümünü gösterme biçimidir. Al Pacino'nun canlandırdığı Michael, filmin başında ailenin kirli işlerine bulaşmamış, Dartmouth eğitimli, Amerikan ordusunda savaşmış idealist bir gençtir. Ancak babasına yapılan suikast girişimi sonrası, sanki bir kelebek metamorfozundan geçer. Restoran sahnesindeki Sollozzo ve McCluskey cinayeti, Michael'ın masumiyetini öldürdüğü andır. Pacino bu sahnede muhteşemdir; ellerinin titremesi, alnındaki ter damlaları ve gözlerindeki kararsızlık, karakterin içsel savaşını kusursuz yansıtır.

Marlon Brando'nun Don Vito performansı ise sinema tarihinin en unutulmaz karakterizasyonlarından biridir. İlginçtir ki, Paramount Studios başlangıçta Brando'yu istemiyordu. Yönetici Robert Evans, Brando'nun set başı derdi olacağını düşünüyordu. Coppola ise ısrar etti ve Brando'dan bir ekran testi çekmesini istedi. Brando, çenesine pamuk tıkayıp saçlarını siyaha boyayarak evinde kendi çektiği test görüntüleri, stüdyoyu ikna etmeye yetti. Bu pamuk tıkma detayı, karakterin ağzındaki o ünlü belirsiz konuşma tarzını yaratmıştır.

Gordon Willis'in sinematografisi, Baba'yı görsel bir şiire dönüştürür. Willis, daha sonra Prince of Darkness lakabını alacaktır çünkü sahnelerini olağanüstü karanlık çeker. Filmdeki ünlü gölge estetiği, karakterlerin yüzlerinin yarısını karanlıkta bırakma tekniği, ahlaki belirsizliği görsel olarak temsil eder. Düğün sahnelerinin güneşli dış mekanları ile Don'un karanlık çalışma odası arasındaki kontrast, Corleone ailesinin çifte hayatını mükemmel şekilde anlatır.

Nino Rota'nın müziği, filmin ruhunu tamamlayan bir başka başyapıttır. O ünlü trompet melodisi, hem nostaljik hem de melankolik, hem romantik hem de tehditkar bir hava yaratır. Rota, İtalyan köklerinden beslenerek tarantella ve sicilya müziği öğelerini Hollywood orkestrasıyla harmanlayarak eşsiz bir ses dokusu oluşturmuştur. Bu müzik o kadar ikonikleşmiştir ki, bugün bir düğünde veya İtalyan restoranında çaldığında herkes hemen Baba'yı hatırlar.

Filmin yapım süreci de kendi başına bir destan. Paramount, başlangıçta sadece 2 milyon dolar bütçe ayırmış, Coppola ise sürekli stüdyo ile çatışmıştır. Çekimler sırasında Coppola'nın kovulacağına dair dedikodular haftada bir dolaşıyordu. Yapımcı Robert Evans, Coppola'nın çekim temposundan memnun değildi ve Elia Kazan'ı yönetmenliğe getirmeyi düşünüyordu. Ancak Marlon Brando ve Al Pacino, Coppola'nın arkasında durduklarını açıkladılar. İlginç bir detay: James Caan, Sonny rolü için o kadar içine girmiştir ki, set dışında da aynı agresif karakteri sergilemiş ve yapım ekibiyle kavga ettiği söylentileri çıkmıştır.

Baba, Türk sinemaseverleri için de özel bir yere sahiptir. 1970'lerin Yeşilçam'ında Türk mafya filmlerine ilham kaynağı olmuş, birçok yerli yapımda Baba'dan alıntılar ve göndermeler görülmüştür. Aile, namus, sadakat gibi temalar, Türk toplumunun değerleriyle de örtüştüğü için film bu topraklarda derin bir yankı bulmuştur.

Filmin son sahnesi, sinema tarihinin en ustalıklı kurgularından birini içerir. Michael'ın vaftiz babası olduğu törenle paralel olarak düşmanlarının öldürülmesi, montajın gücünü gösterir. Kilisedeki kutsal ayinle eş zamanlı işlenen cinayetler, Michael'ın tam bir dönüşümünü sembolize eder. Artık o masum genç değil, yeni Don'dur.

Baba, sıradan bir suç filmi değil, Amerikan rüyasının eleştirisi, göçmenlik deneyiminin bir portresi ve modernleşen dünyadaki geleneksel değerlerin çöküşünün hikayesidir. Film, 50 yılı aşkın süredir zirvede kalmayı başarmıştır çünkü evrensel temalar işler: güç, aile, ihanet ve yozlaşma. Her yeni nesil Baba'yı izlediğinde, farklı katmanları keşfeder ve kendi zamanına dair yeni anlamlar bulur.